Hoe geef je natuur- en duurzaamheidseducatie (NDE) een structurele plek in het onderwijs? En wat vraagt dat van de rol van NDE-organisaties richting scholen, gemeenten en lokale partners?

Met de nieuwe publicatie Met nieuwe rollen werken aan natuur en duurzaamheid in het onderwijs biedt Vereniging GDO samen met Utrecht Natuurlijk en Natuurcentrum Arnhem een praktische handreiking voor rolontwikkeling en samenwerking.

De handreiking is gebaseerd op de pilot Combinatiefunctie NDE en bundelt praktijkervaringen, inzichten en concrete tips. Centraal staat de beweging van NDE-organisaties van aanbieder naar strategisch partner in de driehoek van school, gemeente en lokale partners.

Veel NDE-organisaties zijn van oorsprong aanbieder: zij verzorgen lessen, projecten of activiteiten rond natuur en duurzaamheid. Die rol blijft belangrijk. Tegelijkertijd laat de praktijk zien dat losse activiteiten vaak niet genoeg zijn om natuur en duurzaamheid echt terug te laten komen in het dagelijks onderwijs. Scholen hebben te maken met volle roosters, druk op basisvaardigheden en wisselende personele bezetting. Dat vraagt om andere vormen van ondersteuning en samenwerking.

Daarom beschrijft de publicatie verschillende rollen die een NDE-organisatie kan vervullen. Soms ligt de nadruk op het uitvoeren van goed educatief aanbod. In andere situaties treedt een organisatie op als makelaar die scholen verbindt met lokale partners en subsidiemogelijkheden. Er zijn ook situaties waarin een NDE-organisatie samen met een school werkt aan visie en samenhang, als partner die meedenkt over curriculum, schoolontwikkeling of een groen schoolplein. Of zij neemt tijdelijk een deel van het onderwijs op zich als groene (leer)kracht, bijvoorbeeld bij personeelstekorten of thematisch onderwijs.

Door deze rollen naast elkaar te zetten, wordt duidelijk dat het niet gaat om één vaste functie, maar om een manier van werken die meebeweegt met wat een school nodig heeft. De handreiking helpt om bewuste keuzes te maken: welke rol past bij onze context, onze capaciteit en onze ambitie?

Naast deze duiding biedt de handreiking praktische handvatten voor samenwerking en voor het versterken van de interne organisatie. Daarmee is het document niet alleen inspirerend, maar ook direct toepasbaar in de lokale praktijk.

De publicatie is bedoeld voor NDE-organisaties die willen werken aan onderwijs waarin natuur en duurzaamheid vanzelfsprekend meedoen, in samenwerking met scholen, gemeenten en andere educatieve partners.

De aandacht voor voedseleducatie groeit. Steeds meer scholen, gemeenten en organisaties zoeken manieren om kinderen te betrekken bij gezond en duurzaam voedsel. NDE-centra zijn daarin van onschatbare meerwaarde.

Om een goed beeld te krijgen van wat er al gebeurt in het veld, heeft Vereniging GDO in 2025 op verzoek van het programma Jong Leren Eten (JLE) een inventarisatie uitgevoerd naar voedseleducatie binnen het eigen NDE-netwerk. Met als doel om in kaart te brengen hoe het aanbod van NDE-organisaties op voedseleducatie eruitziet, hoe voedseleducatie verbonden is met gemeentelijk beleid, hoe er samengewerkt wordt met andere programma’s en partijen, te onderzoeken waar kansen liggen en hoe de NDE-centra, Vereniging GDO en JLE samen volgende stappen kunnen zetten om de inzet op voedseleducatie in ons netwerk te versterken. De belangrijkste bevindingen staan in onze publicatie Aan de slag met voedseleducatie.

Waarom voedseleducatie in het NDE-netwerk belangrijk is

Kinderen en jongeren maken dagelijks voedselkeuzes die invloed hebben op hun gezondheid én op de wereld om hen heen. Daarom is het belangrijk dat voedseleducatie een vaste plek heeft in het onderwijs: van gezonde voeding tot duurzame voedselproductie en bewuste consumptie. Het programma Jong Leren Eten (JLE) stimuleert dit landelijk. Binnen deze beweging spelen de NDE-centra, aangesloten bij Vereniging GDO, een belangrijke lokale rol richting scholen. Maar hoe gaat het nu eigenlijk met dit thema binnen het netwerk van Vereniging GDO? En welke kansen liggen er om voedseleducatie breder te verankeren? Deze inventarisatie biedt daar antwoord op.

Hoe Vereniging GDO de inventarisatie uitvoerde

Voor deze inventarisatie bracht Vereniging GDO de stand van zaken in kaart met een combinatie van kwantitatief en kwalitatief onderzoek. De aanpak bestond uit:

• Een enquête onder NDE-centra om aanbod, ambities en behoeften in beeld te brengen
• Verdiepende gesprekken met NDE-professionals over hun rol, voorbeelden en uitdagingen rondom voedseleducatie
• Interviews met regionale JLE-makelaars om inzicht te krijgen in samenwerking en afstemming
• Analyse van relevante bronnen, waaronder gemeentelijk voedselbeleid, bestaande handreikingen en (wetenschappelijke) rapporten.
• Bijeenkomst om de opbrengsten te delen en verdiepen met de lokale NDE-organisaties en JLE-makelaars

Door deze brede aanpak ontstaat een compleet beeld van hoe voedseleducatie leeft binnen het NDE-netwerk en hoe dit samenhangt met lokaal beleid en nationale programma’s.

Resultaten en opbrengsten

Kansen, inspiratie en praktijkvoorbeelden zijn samengevat in de publicatie. De inventarisatie gaf een beeld van:

• de positie en kracht van NDE-centra binnen voedseleducatie
• manier waarop het thema leeft binnen het netwerk
• het aanbod, inclusief recente inspirerende voorbeelden
• borging in gemeentelijk beleid, inclusief kansen en knelpunten
• de samenwerking met landelijke programma’s zoals JLE, Gezonde School en JOGG.

Dat alles leidt tot aanbevelingen om voedseleducatie structureel te versterken, met concrete aanbevelingen voor zowel het NDE-netwerk als voor Vereniging GDO in samenwerking met het JLE-programma.

Onze kracht

Vereniging GDO verbindt natuur-, duurzaamheids- en voedseleducatie met maatschappelijke opgaven. Samen met NDE-centra en landelijke partners versterken wij de rol van lokale organisaties in het ondersteunen van scholen en gemeenten. Voedseleducatie vormt een natuurlijke schakel tussen natuur, duurzaamheid en gezondheid, en deze inventarisatie is een belangrijke stap om dit thema stevig te positioneren.

Lokale natuur- en duurzaamheidscentra (NDE-centra) en stads-en kinderboerderijen spelen een onmisbare rol in onze samenleving. Deze centra, klein en groot, werken elk op hun eigen manier aan verschillende duurzame thema’s. Het zijn plekken voor jong en oud om te leren over natuur en duurzaamheid, en ook om te ervaren, spelen, beleven, ontspannen en samenkomen. De sociale waarde voor leerlingen, mensen met een kleine beurs, mensen met afstand tot de arbeidsmarkt en buurtbewoners is veel groter dan vaak wordt gezien.

Erkennen en behouden

Het is juist in deze tijd van het noodzakelijke herstel van verbindingen tussen mensen en de natuur en aandacht voor klimaatverandering belangrijk de waarde van deze laagdrempelige leer- en ontmoetingsplekken te erkennen en te behouden. Bij het GDO-netwerk zijn 140 NDE-centra in het land aangesloten. In dit artikel delen we zeven redenen waarom deze NDE-centra van onschatbare waarde zijn.

Lees het artikel.

Onze leerlingen en studenten zijn de duurzame professionals van morgen. Om hen goed voor te bereiden, is meer nodig dan een los project over duurzaamheid. Als duurzaamheid slechts op een paar plekken in de organisatie leeft, stokt de verandering. Daarom is werken vanuit de Whole School Approach zo belangrijk. 

De WSA helpt onderwijsorganisaties om duurzaamheid stap voor stap en in samenhang te verankeren in alle domeinen van hun praktijk: van curriculum en gebouw tot visie, inkoop en samenwerking met de omgeving.

De Whole School Approach Toolkit biedt praktische ondersteuning aan schoolleiders, teammanagers, directeuren, duurzaamheidscoördinatoren, beleidsmakers, docenten van alle onderwijstypes en onderwijsondersteunende organisaties om stappen te zetten in dit proces. De diverse onderdelen zijn gratis beschikbaar.

Hoe gebruik je de WSA Toolkit?

Je kunt de toolkit op verschillende manieren gebruiken: je kunt zelf de tools, mediatheek en praktijkvoorbeelden verkennen, of starten met het WSA-Wegwijzer kaartspel, dat jou en je team helpt bij het bepalen van jullie eerste stappen. 

Elke onderwijsorganisatie kan op een eigen wijze invulling geven aan de WSA. De benadering biedt ruimte om dáár te starten waar de energie zit van je team, zonder de samenhang tussen de domeinen uit het oog te verliezen. In deze toolkit vind je zorgvuldig geselecteerde tools voor teams binnen verschillende onderwijslagen en voor verschillende tijdsinvesteringen. Daarnaast biedt de toolkit relevante verdiepende materialen in de mediatheek en inspirerende praktijkvoorbeelden. Gebruik de filters bovenaan de pagina’s om te navigeren naar de informatie die aansluit bij jouw vraag. Heb je liever alle hulpmiddelen voor één WSA-domein in een oogopslag? Gebruik dan de knop ‘Zoek per WSA-domein’ linksonderin.

Deze Toolkit is ontwikkeld door vereniging GDO, Leren voor Morgen, SME, Duurzame Pabo en SPARK The Movement, met ondersteuning van het Ministerie van LVVN.

Als professionals op het gebied van natuur- en duurzaamheidseducatie hebben we een sterke relatie met scholen. Met name met leerkrachten spreken we over ons aanbod aan lessen, lesmateriaal en
projecten.

Steeds meer NDE-organisaties zijn naast de rol van aanbieder ook partner van het onderwijs, en zoeken naar nieuwe mogelijkheden om samen te werken met scholen om duurzaamheid integraal te verankeren in het onderwijs.

Dezelfde taal spreken

Deze nieuwe rol vraagt ook om nieuwe kennis en vaardigheden; onder meer inzicht in de taal van het onderwijs. Als je dezelfde taal spreekt, kan je je als NDE’er beter positioneren in gesprekken met schoolleiders, schooldirecties en –besturen, en constructief en effectief met de school samenwerken.

Onze publicatie biedt een overzicht van belangrijke onderwijstermen en geeft je meer inzicht in uitdagingen voor het onderwijs en kansen voorsamenwerking.

NDE-centra klaarstomen als partner voor duurzame school. Dit is de titel van het hoofdartikel van ons jaarverslag over 2023. Lees verder wat we met en voor ons netwerk hebben gedaan rond duurzaam onderwijs en de duurzame samenleving, over de krachtenbundeling met SME en onze activiteiten om kennis uit te wisselen en elkaar te ontmoeten.

Lees ons jaarverslag.

Voedsel produceren in en rond een gemeente heeft veel voordelen en een positief effect op mensen en hun omgeving. Het biedt meerwaarde voor gezondheid en welzijn, voor sociale cohesie, de leefbaarheid, voor klimaatadaptatie, milieu en voor de lokale economie. Wetenschappelijk onderzoek uit binnen- en buitenland onderschrijft dit.

Feiten op een rij

Voor gemeenten die hierin een slag willen maken, hebben Stadslandbouw Nederland en GDO de feiten en aanbevelingen vanuit wetenschappelijke literatuur op een rij gezet: Wat lokaal voedsel doet voor een gezonde en leefbare gemeente. Deze voordelen hebben we opgesplitst naar thema’s, die aansluiten bij gemeentelijke beleidsdoelen. Alle thema’s hangen met elkaar samen en versterken elkaar.

Klik op de beelden hieronder voor de factsheet en brochure. En klik hier voor de uitgesplitste feiten naar thema.

Inwonersparticipatie (jong en oud) is onontbeerlijk om een groene leefomgeving te creëren en te behouden. Met Steenbreek hebben we een Groene menukaart opgesteld om de rol van natuur- en duurzaamheidscentra in ons netwerk breder bekend te maken. Een rol in het verzorgen educatie over natuur en biodiversiteit en het stimuleren en ondersteunen van participatie om de omgeving te vergroenen. Het GDO Netwerk van lokale intermediairs biedt immers een unieke kans voor gemeenten om de groene ambities dichterbij te brengen.

Bekijk de groene menukaart

In het jaarverslag lees je over studenten die aan de slag zijn voor het GDO netwerk, over onze activiteiten voor duurzaam onderwijs en een duurzame samenleving. Verder vind je de winnaar van de GDO Innovatieprijs 2022, en een terugblik op onze Leermiddelenweek, Tweedaagse en Kennisdag. Ook komen de partners aan bod met wie we samenwerken op het gebied van onder meer klimaatadaptatie, natuur, drinkwater, mobiliteit, en moestuinzaden.

Lees het jaarverslag.