De wereld van Natuur- en Duurzaamheidseducatie (NDE) staat niet stil. Steeds vaker zoeken scholen naar partners die verder gaan dan losse lessen en projectaanbod. Ze vragen om samenwerking op strategisch niveau, om duurzame verankering in visie, beleid en praktijk. Het nieuwe GDO-leertraject ondersteunt NDE-centra in het verkennen en versterken van hun rol richting het onderwijs. Vandaag gingen we in gesprek met Janneke Donkers die vertelt over de tweede kennissessie. 

Wie is de deelnemer? 

Janneke Donkers is directeur van NME Schouwen-Duiveland, een centrum dat midden in de Schouwen-Duivelandse gemeenschap staat. Ze begon ooit als coördinator, maar groeide door naar de directeursrol, toen de organisatie zich de afgelopen jaren flink ontwikkelde. Met een team van zeven medewerkers werkt ze aan educatie, vergroening en verbinding op heel Schouwen-Duiveland. 

Ze woont zelf op Noord-Beveland, samen met haar gezin en houdt van wandelen met haar twee husky’s. Dagelijks reist ze over de Zeelandbrug over de prachtige Oosterschelde naar haar werk op “volgens mij het mooiste eiland van Nederland”, zoals ze het zelf noemt. Het lokale karakter van het eiland, waar mensen willen bijdragen aan de gemeenschap en vaak meerdere rollen hebben, van leerkracht tot vrijwilliger, maakt het werk voor haar extra betekenisvol. 

De leervraag van het leertraject 

Voor Janneke en haar team kwam het leertraject precies op het juiste moment. Het centrum groeide de afgelopen jaren snel door een stevig businessplan: van leskisten en gastlessen naar grote projecten zoals de ambitie; Elk kind dat op Schouwen-Duiveland opgroeit kan leren en spelen in het groen. Een groen schoolplein, toegang tot een moestuin en bijpassende educatie. 

Die groei zorgde voor nieuwe rollen en verwachtingen. Waar ze vroeger vooral aanbieder waren, schuiven zij nu op richting gesprekspartner, verbinder en projectleider. Janneke ziet het als een overgang van een pioniersfase naar een bestendige fase: “We hebben heel hard gewerkt aan groei, maar nu staan we op een punt dat we onze inhoudelijke visie moeten versterken. Waar werken we eigenlijk naartoe, waar willen we zijn en wie willen we zijn?” 

Haar belangrijkste leervraag: hoe breek je los uit de waan van de dag? Hoe creëer je ruimte om te vertragen, te reflecteren en een heldere visie te ontwikkelen voor de komende jaren? Het leertraject biedt haar team de taal, structuur en tijd om dat te doen. En ze geeft lachend toe: ‘Het is ook een goede stok achter de deur, om er echt mee bezig te zijn.”.  

Sessie #2: Deepdive WSA 

De sessie van Arjen Wals over de Whole School Approach voelde als een puzzelstuk dat precies op zijn plek viel. Janneke volgde de online sessie niet alleen, maar nam haar hele team mee: “Het is zonde als je het uit tweede hand moet overbrengen.” Samen luisterden ze naar een toegankelijke, inspirerende presentatie over de geschiedenis van NME en de toepassingen van bloembladvorm van de Whole School Approach. 

Voor Janneke werd het vooral inzichtelijk hoe hun verschillende rollen; aanbieder, gesprekspartner, verbinder terugkomen in de aanpak. De koppeling tussen die rollen en de ‘bloemblaadjes’ van de Whole School Approach zorgde voor herkenning en verdieping. 

Een belangrijk aha-moment ontstond toen ze besefte hoe sterk de aanpak past bij de schaal en structuur van een eiland. Ze vroeg Wals of je, wanneer je de cirkel rond een school maar groot genoeg maakt, uiteindelijk uitkomt op een Whole Island Approach. Zijn bevestiging inspireerde haar: “Als je al die scholen en hun communities verbindt, werk je eigenlijk aan een Whole Region Approach. Dat past precies bij wie wij zijn.” 

Daarnaast zag het team ineens scherper wat ze allemaal al doen. Van samenwerkingsprojecten met en bedrijven tot impactweken met leerlingen van het Voortgezet Onderwijs. De sessie hielp om die losse initiatieven te plaatsen binnen een groter geheel en ze strategischer te benutten. 

Betekenis voor de NDE-sector

Het verhaal van Janneke laat zien waar de hele sector staat: midden in een transformatie. Veel centra schuiven van aanbieder naar een bredere, rol, waarin ze verbinden, adviseren en samenwerken met lokale partners. 

De gezamenlijke taal van het leertraject helpt daarbij enorm. “Vorig jaar had niemand het over rollen als verbinder of gesprekspartner. Nu weten collega’s precies wat je bedoelt.” Die gedeelde taal versnelt samenwerking, versterkt de positie van centra en maakt duidelijk dat NDE veel meer is dan leskisten en gastlessen. 

Voor de sector betekent dit leertraject bovendien een impuls richting toekomstbestendigheid. Janneke noemt het een vorm van levenslang leren voor organisaties zelf: “De wereld staat niet stil, dus wij kunnen ook niet stilstaan. Als we blijven doen wat we altijd deden, houden we ook wat we altijd hadden.” 

De sessie met Arjen Wals gaf haar en haar team richting, inspiratie en een nieuwe manier om hun eilandsbrede werk te zien: niet als losse projecten, maar als een samenhangende beweging richting een groene, verbonden regio. Een perspectief dat niet alleen hun eigen centrum vooruithelpt, maar ook waardevol is voor andere NDE-professionals in vergelijkbare transities. 

Nieuwe inschrijvingen

In september 2026 starten we een nieuwe ronde van dit leertraject. In april en mei organiseren we 2 keer een online informatiesessie hierover. Heb je hier interesse in? Stuur een mail naar Simone: s.kleinhout@vereniginggdo.nl. 

Heb je interesse in het leertraject? Meld je dan aan via dit formulier: 

We kijken met veel enthousiasme terug op de landelijke conferentie Natuur als Rijke Leeromgeving – van visie naar praktijk. Op vrijdag 23 januari kwamen onderwijsprofessionals, gemeenten en natuur- en duurzaamheidseducatieve organisaties uit het hele land samen bij Natuurcentrum Arnhem. In het Safari Meeting Centre van Koninklijke Burgers’ Zoo zagen we hoe leren in en met de natuur raakt, inspireert en bijdraagt aan de ontwikkeling van kinderen en professionals.

Verwondering die blijft hangen

De meest indringende momenten van de dag kwamen van de kinderen zelf. Arnhemse leerlingen vertelden op het podium over hun ervaringen met buiten leren, onder andere in het project Rijnreizigers. Over wat ze zagen, voelden en ontdekten, maar vooral hoe die ervaringen zijn bijgebleven.

Zo vertelde Giowyn (11):

“Ik zag de zon door de takken schijnen. Dat vond ik zó mooi dat ik er kriebels van in mijn buik kreeg.”

Pim (11) voegde daaraan toe:

“Ik leerde woorden die ik nog nooit had gehoord, zoals fotosynthese. Dat wist mijn opa niet eens.”

Hun verhalen maakten direct duidelijk: leren in de natuur wekt verwondering en nieuwsgierigheid, nodigt uit tot bewegen en samenwerken en maakt leren betekenisvol. Het is leren dat je niet alleen begrijpt, maar ook beleeft.

Geen extraatje, maar een basis

Wat deze conferentie vooral liet zien: dit soort ervaringen ontstaan niet vanzelf. Ze vragen om bewuste keuzes en om structurele samenwerking tussen scholen, gemeenten en maatschappelijke partners. Net zoals we dat in Nederland gewend zijn rond sport en cultuur. Geen extraatje, maar een basis

Voor ons netwerk is dit natuurlijk een herkenbare boodschap. Wij zien natuur- en duurzaamheidseducatie niet als een losse activiteit, maar een volwaardig onderdeel van goed onderwijs en brede ontwikkeling. Juist door natuur als vertrekpunt te nemen, ontstaat onderwijs dat bijdraagt aan gezondheid, kansengelijkheid en betrokkenheid.

Arnhem als inspirerend voorbeeld

Dat de conferentie in Arnhem plaatsvond, was geen toeval. In Arnhem, de Onderwijsstad van 2026, werken scholen, gemeente en partners al jarenlang samen aan een leeromgeving waarin natuur een vanzelfsprekende plek heeft. De praktijkvoorbeelden lieten zien dat leren in en met de natuur haalbaar is wanneer visie, beleid en dagelijkse praktijk elkaar versterken.

Wat nemen we mee?

De dag leverde inspiratie en richting op. Vijf inzichten kwamen steeds terug:

• natuur als leeromgeving draagt bij aan brede ontwikkeling en welzijn;
• structurele verankering vraagt samenhang tussen onderwijs, jeugdbeleid en leefomgeving;
• samenwerking tussen onderwijs, gemeente en NDE-organisaties is essentieel en haalbaar;
• verandering vraagt soms lef: kiezen en doen;
• zoek bondgenoten en trek samen op.

De conferentie maakte zichtbaar wat mogelijk wordt als natuur niet langer een toevoeging is, maar de basis vormt voor leren en ontwikkelen. Die beweging zetten we samen voort.

Aftermovie van de conferentie

Kon je er niet bij zijn of wil je de dag herbeleven? Gelukkig is er een aftermovie gemaakt, zodat we de energie en inspiratie van de conferentie vast kunne houden. Daarin zie je en hoor je reacties van kinderen, deelnemers en initiatiefnemers, en komt de sfeer van de dag mooi samen. Een waardevolle terugblik en een uitnodiging om verder te bouwen aan onderwijs met natuur als basis.

Beeld: Susanne Reuling

Natuur structureel verankeren in beleid en uitvoering

Op 27 januari hebben achttien gemeenten, waaronder meerdere gemeenten die lid zijn van ons netwerk, het Manifest Gemeenten Natuurinclusief aangeboden aan de Tweede Kamer. Namens de ondertekenaars overhandigde wethouder Marcel Belt (Leidschendam-Voorburg) het manifest. Met deze gezamenlijke stap maken gemeenten duidelijk dat natuur geen bijzaak is, maar een fundament onder gezondheid, leefbaarheid en brede welvaart.

Dit manifest sluit naadloos aan bij waar we in ons netwerk dagelijks aan werken: natuur- en duurzaamheidseducatie en -participatie als vanzelfsprekend onderdeel van lokaal beleid, in samenhang met gezondheid, bewonersparticipatie, jeugd en onderwijs. Juist de samenwerking tussen gemeenten, onderwijs en NDE-organisaties zorgt ervoor dat natuurinclusief beleid zichtbaar en betekenisvol wordt in het dagelijks leven van inwoners.

Oproep aan het nieuwe kabinet

Met het aanbieden van het manifest doen gemeenten een gezamenlijke oproep aan het nieuwe kabinet om deze lokale ambities te ondersteunen en op te schalen. Zij vragen onder meer om:

• structurele investeringen in groen in en rond woon- en werkgebieden;
• versterking van landelijke coördinatie voor natuurinclusief beleid;
• voldoende middelen voor groenblauwe dooradering;
• het vastleggen en borgen van de Basiskwaliteit Natuur.

Daarnaast roepen gemeenten het Rijk op om zelf het goede voorbeeld te geven, door natuurinclusief werken standaard toe te passen op Rijksgronden, in aanbestedingen en in Rijksprogramma’s voor de fysieke leefomgeving. Het volledige manifest is te lezen op samenvoorbiodiversiteit.nl.

Gemeenten kunnen nog aansluiten

Gemeenten die het manifest nog niet hebben ondertekend, kunnen dit nog steeds doen. Door aan te sluiten versterken we samen de oproep richting het kabinet en laten we zien dat natuur een vanzelfsprekend onderdeel is van lokaal beleid.

Ondertekenen kan via dit online formulier op die website van samen voor biodiversiteit.

Het manifest is ondertekend door deze achttien gemeenten: Leidschendam-Voorburg, Rijswijk, Delft, Den Haag, Leiden, Gorinchem, Almere, Leiderdorp, Lansingerland, Voorschoten, Goirle,  Zwolle, Tilburg, Utrecht, Deventer, Zwijndrecht, Nijmegen en Apeldoorn.

Vereniging GDO en Groenpact versterken vanaf 2026 officieel hun samenwerking. Met de start van het nieuwe Groenpact-convenant ‘Groen van Onschatbare Waarde’ 2026–2035 wordt Vereniging GDO samenwerkingspartner in een brede beweging die onderwijs, overheid en het groene werkveld dichter bij elkaar brengt. De samenwerking past naadloos bij onze lokale inzet op het gebied van educatie en participatie voor een duurzame leefomgeving.

Als jongeren niet van de natuur leren houden, zullen ze ook geen beroep in de groene sector kiezen. Laten we jongeren vanaf het basisonderwijs de liefde voor natuur meegeven. – Hak van Nispen tot Pannerden, directeur Vereniging GDO

Waarom Vereniging GDO aansluit

In ons netwerk werken we met een groot aantal partners samen aan het betrekken van jongeren bij een groene, gezonde en toekomstbestendige samenleving. We doen dat zowel landelijk als lokaal. Met de samenwerking binnen Groenpact verbinden we onze activiteiten sterker met het groene onderwijs en met praktijkgericht onderzoek. Daarmee kunnen we jongeren, professionals en gemeenten nog beter voorbereiden op de complexe maatschappelijke opgaven waarvoor we staan.

Betekenis van het partnerschap

Met de nieuwe samenwerking wordt Vereniging GDO onderdeel van een netwerk dat de koers van de groene sector mede vormgeeft. Als samenwerkingspartner levert Vereniging GDO een inhoudelijke bijdrage en werkt ze actief mee aan projecten en programma’s die voortkomen uit de werkagenda.

Met Groenpact laten we zien dat leren en werken in het groene domein leuk én belangrijk is.– Christiaan Loef, Programmacoördinatie Groenpact (Ministerie van LVVN)

Samen werken aan duurzame generatiekracht

Door aan te sluiten bij Groenpact onderstreept Vereniging GDO dat duurzame ontwikkeling begint bij leren, ervaren en doen. Samen met onderwijsinstellingen, overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties werken we aan een groene, gezonde en toekomstbestendige samenleving.

De wereld van Natuur- en Duurzaamheidseducatie (NDE) staat niet stil. Steeds vaker zoeken scholen naar partners die verder gaan dan losse lessen en projectaanbod. Ze vragen om samenwerking op strategisch niveau, om duurzame verankering in visie, beleid en praktijk. Het nieuwe GDO-leertraject ondersteunt NDE-centra in het verkennen en versterken van hun rol in relatie tot het onderwijs. 

Vandaag gingen we in gesprek met Sylvia Terpstra die vertelt over de eerste sessie. 

Wie is de deelnemer? 

Sylvia Terpstra is coördinator van het NDE-centrum, Groene Weelde onderdeel van Stichting Duurzaam Vijfheerenlanden, in de fusiegemeente Vijfheerenlanden. Na ruim dertig jaar in het onderwijs, voornamelijk op vrijescholen, maakte ze langzaam de overstap naar cultuur- en natuureducatie. Ze werkte als leerkracht, mediacoach en cultuurcoach en zette vijf jaar geleden de eerste stappen richting een eigen initiatief voor NDE. 

Drie jaar geleden leidde dat tot de oprichting van het huidige NDE-centrum. Sindsdien bouwt Sylvia, samen met vrijwilligers, ZZP’ers en een actief bestuur, aan een centrum dat in korte tijd enorm gegroeid is. Waar in het eerste jaar vijf scholen werden bereikt, zijn dat er inmiddels 25 van de 33. De interesse neemt toe, het aanbod groeit, en de zichtbaarheid in de gemeente wordt steeds groter. 

Naast haar werk runt Sylvia met haar partner ook een voedselbos op het familieland in Leerdam. Op vrijdag werkt ze daar met vrijwilligers; het is zowel een inspiratiebron als praktijkplek voor educatief aanbod. 

Afbeelding 1: Sylvia Terpstra coördinator Groene Weelde naast de wethouder Duurzaamheid.

De leervraag van het leertraject 

De groei van het NDE-centrum brengt nieuwe vraagstukken met zich mee. Sylvia voelt dat het centrum op een kantelpunt staat. De pioniersfase; hard ontwikkelen, pilots draaien, fondsen werven, leerlijnen bouwen, ligt achter haar. De centrale vraag nu is: hoe word je een structurele en betrouwbare partner voor scholen, gemeenten en inwoners? 

Haar belangrijkste leervraag gaat over professionalisering en positionering: 
Hoe maak je de stap van initiatiefnemer naar een stevig ingebed NDE-centrum met duurzame samenwerkingen? Daarbij speelt ook de vraag hoe het centrum minder afhankelijk kan worden van losse projecten en meer kan aansluiten bij beleidsdoelen van de gemeente. Het vooruitzicht van een structurele plek in de gemeentelijke begroting, waarover nu gesprekken lopen, maakt die professionaliseringsslag urgenter en relevanter. 

Daarnaast wil Sylvia beter begrijpen hoe ze scholen kan begeleiden richting duurzame verankering van NDE. Niet meer alleen losse lessen, maar een bredere, structurele samenwerking vanuit een gedeelde visie.  

Afbeelding 2: Buitenles over wormen bij Groene Weelde

Sessie 1: NDE-centra in ontwikkeling 

In de eerste sessie stond de transitiegedachten centraal, hiervoor werd de X-curve gebruikt. Ze vond het ongelooflijk interessant, maar tegelijkertijd riep deze oefening ook verwarring op, en precies dat hielp haar verder. 

In eerste instantie vroeg ze zich af: “Waar zitten wij eigenlijk op die curve? We zijn gestart, we groeien… maar wat betekent dat voor wat we vasthouden en wat we moeten loslaten?” 

Die vraag bracht haar terug naar de essentie van de X-curve: je kunt niet op alle fronten tegelijk doorgaan. Als een organisatie nieuwe functies, rollen of samenwerkingen wil opbouwen, moet er aan de andere kant ruimte ontstaan. 

Voor Sylvia betekende dat inzicht het volgende: 

• het centrum kan niet eindeloos educatie blijven ontwikkelen; 

• er is behoefte aan stabiliteit in het aanbod; 

• de volgende stap is het versterken van relaties, niet het maken van nieuwe producten; 

• ruimte maken voor verbreding naar biodiversiteit, participatie en klimaatopgaven; 

• professionalisering vraagt om heldere keuzes: wat hoort bij de toekomst van het centrum, en wat niet?  

Ze ontdekte dat haar organisatie veel lijkt op anderen in dezelfde transitie. Grotere NDE-centra herkennen dezelfde spanning: wanneer stop je met pionieren en wanneer zet je de stap naar duurzame samenwerking met scholen en gemeenten? 

De X-curve gaf Sylvia een taal om dit intern te bespreken; met haar bestuur, vrijwilligers en straks ook met schooldirecties. Het helpt haar mensen mee te nemen in het verhaal dat het centrum niet “meer moet doen”, maar “anders moet gaan doen”. 

Daarnaast merkte Sylvia dat het leertraject ook de waarde heeft van onderlinge herkenning. Het besef dat ook andere centra worstelen met groei, positionering, zichtbaarheid en samenwerkingen, geeft steun en richting. “We hoeven het wiel niet opnieuw uit te vinden,” zegt ze. 

 

Afbeelding 3: De X-Curve van Drift-methodiek biedt een krachtige structuur om veranderingsprocessen binnen organisaties in kaart te brengen en te sturen

Betekenis voor de NDE-sector 

Sylvia’s verhaal laat zien hoe sterk de NDE-sector in beweging is. De vraagstukken die zij tegenkomt; groei, professionalisering, positionering richting gemeente, samenwerken met scholen, een bredere rol in participatie, zijn herkenbaar voor veel centra in het land. 

De X-curve biedt een gedeelde taal voor deze transitie. Het ondersteunt NDE-centra de ontwikkeling te maken van aanbieder van natuureducatie naar andere rollen, gezamenlijke bouwen van een beweging waar onderwijs, inwoners en beleid samenkomen. 

Voor de sector betekent haar ervaring: 

• NDE-centra ontwikkelen zich van aanbieders naar strategische partners; 

• samenwerking met scholen gaat steeds vaker over jaarplannen, thema’s en duurzame educatie, niet alleen losse lessen; 

• gemeenten zien NDE-centra meer en meer als partner in biodiversiteit, participatie en klimaatopgaven; 

• het netwerk (GDO en de leertrajecten) wordt steeds belangrijker om ervaringen te delen en niet telkens opnieuw te hoeven beginnen. 

Sylvia benadrukt dat het leertraject ook bestuurders en gemeentelijke partners moet meenemen in deze beweging. Het gesprek over transitie gaat tenslotte niet alleen over het centrum zelf, maar over het hele netwerk waarin het centrum opereert. 

Met haar verhaal illustreert Sylvia precies waar de sector staat: midden in een gezamenlijke beweging richting meer impact, meer samenwerking en meer herkenbaarheid.

Op 19 november werd in Museum De Bastei in Nijmegen de nieuwe NDE-hub Groenmakers gelanceerd. Wethouder Cilia Daemen en museumdirecteur Hans Hooijmaijers onthulden samen de naam, voor een zaal vol vertegenwoordigers van scholen, groene organisaties, gemeente en culturele partners. Naast een nieuwe naam, was er ook ruimte voor het verhaal achter de naam. Hoe verbindt je stad, natuur- en duurzaamheidseducatie met groenparticipatie van bewoners? 

Het eerste deel van de middag trokken de deelnemers naar het museum, voor een belevenisroute: een geurenkabinet, een tijdreis en een takkenles(een les over takken, red.). Tijdens het tweede deel van de bijeenkomst was er ook ruimte voor een panelgesprek en stond centraal hoe je mensen bereikt met het groene verhaal. Sprekers als Mark Boode (Teachers for Climate) en Qader  Shafiq (Bureau Wijland/Kleurrijk Groen) benadrukten het belang van emoties, solidariteit en luisteren naar weerstand. Kunst en creativiteit bleken krachtige manieren om leerlingen eigenaar te maken van hun ideeën en zorgen. 

Ook vanuit GDO is de ontwikkeling van Groenmakers niet uit de lucht komen vallen: tijdens een detachering bij Steenbreek Nijmegen, onder het dak van Museum de Bastei schreef Katinka Schlette, vanuit onze partner SME, een strategie voor de toekomst. Dit gaf richting aan de keuze voor één herkenbare hub voor onderwijs en de bewoners van Nijmegen.  

Katinka woonde deze feestelijke middag bij en kijkt er positief om terug “Heel mooi om te zien hoe Michelle, Rinskje en Nicole onze adviezen verder vorm hebben gegeven en hoe hard er is gewerkt. Groenmakers is niet alleen een nieuwe naam, maar een mooi voorbeeld van hoe een NDE-centrum haar rol opnieuw uitvindt”. 

Van leskist naar stadshub: wat Groenmakers doet 

Groenmakers bundelt de krachten van NME Nijmegen en Steenbreek Nijmegen in één nieuwe afdeling binnen Museum De Bastei.  Waar NME Nijmegen van oudsher vooral bekend stond om lessen, excursies en lesmaterialen voor scholen en Steenbreek voornamelijk om het vergroenen van de tuin,  is de scope nu breder: één aanspreekpunt voor iedereen in de stad die iets met groen wil doen; van kleuter tot buurtbewoner, van docent tot initiatiefnemer. 

Denk hierbij aan: 

• advies bij de vergroening van schoolpleinen; 

• tegelophaaldagen en regenpijpafkoppelacties in de wijken; 

• tuinworkshops en andere praktische hulp voor bewoners; 

• participatieacties waarbij bewoners meedenken over vergroening van hun straat of buurt; 

• een overzicht van alle natuur- en duurzaamheidslessen in Nijmegen; 

• inspiratie en workshops voor leerkrachten; 

• wijkgerichte vergroeningsaanpak in samenwerking met de gemeente 

De kracht van de nieuwe hub zit in het verbinden van al die lijnen. Een groen schoolplein is niet langer alleen een leerplek voor leerlingen, maar kan een voorbeeld worden voor de hele wijk. Bewoners die meedoen aan een tegelwipactie, krijgen via hun kinderen weer zicht op wat er op school gebeurt rond klimaat en biodiversiteit. Ouders, leerlingen, leerkrachten en buurtinitiatieven komen zo in dezelfde beweging terecht: samen werken aan een groene, gezonde en klimaatbestendige stad. 

Programmamedewerker Nicole Corstanje verwoordt het treffend: ‘Door de krachten te bundelen maken we het makkelijker en leuker om samen te werken aan een leefbare, toekomstbestendige stad. De samenvoeging van NME en Steenbreek vergroot de slagkracht van beide teams. De doelgroepen, bewoners, ouders, scholen en buurten, overlappen sterk. Door educatie, communicatie en praktische vergroening te verbinden, ontstaan nieuwe kansen.’. 

Wat we kunnen leren uit het panelgesprek: emotie, bereik en eigenaarschap 

Tijdens de lancering van Groenmakers speelde het panelgesprek een belangrijke rol. De sprekers lieten zien waarom NDE-centra steeds vaker de stap maken van alleen educatie naar een bredere rol in participatpie en wijkbetrokkenheid. 

1. Emotie als motor voor betrokkenheid 
Mark Boode benadrukte hoe belangrijk het is om emoties in de klas serieus te nemen. Leerlingen maken zich zorgen over klimaat en toekomst, en juist door daar ruimte voor te maken ontstaat echte betrokkenheid. Dat geldt ook voor bewoners: vergroening komt pas in beweging als het persoonlijk raakt. 

2. Via kinderen naar de wijk 
Qader Shafiq liet zien hoe scholen bruggen slaan naar doelgroepen die lastig te bereiken zijn. In corporatiewijken lukt contact met bewoners vaak níet direct, maar via kinderen wel. Dat vraagt om nauwe samenwerking tussen educatie en participatie, precies de combinatie die Groenmakers nu neerzet. 

3. Uit de ‘groene bubbel’ komen 
Beide sprekers benadrukten hoe belangrijk luisteren is. Weerstand hoort bij verandering, en eigenaarschap groeit wanneer mensen in hun eigen tempo kunnen ontdekken en ervaren. NDE-centra kunnen hierin een rol spelen door veilige plekken te creëren waar bewoners en leerlingen samen kleine stappen zetten. 

Groenmakers laat zien hoe deze inzichten samenkomen in één aanpak: onderwijs, wijkinitiatieven en praktische vergroening zijn geen losse lijnen meer, maar versterken elkaar vanuit één herkenbare hub. 

Aan de slag met je eigen rol als NDE-centrum 

Veel NDE-centra herkennen de beweging die in Nijmegen is ingezet. Misschien ben je zelf bezig om je rol richting bewoners te vergroten, zoek je meer aansluiting bij gemeentelijk participatiebeleid of vraag je je af hoe je educatie en participatie beter kunt verbinden. 

Wil jij je NDE-centrum verder ontwikkelen tot een hub voor onderwijs en bewoners? Sluit je dan aan bij een van de GDO-leerkringen. Zo hoef je het niet alleen te doen, kun je leren van mooie voorbeelden uit steden als Nijmegen en bouw je samen met anderen aan een stevige, toekomstbestendige rol voor jouw NDE-centrum. 

Veertien partners uit het Utrechtse netwerk rondom natuur- en duurzaamheidseducatie schuiven op 25 november aan bij Utrecht Natuurlijk. De vraag die boven de bijeenkomst hangt is helder: hoe maken we het scholen makkelijker om hun weg te vinden in het groeiende aanbod rond duurzaamheid?

Scholen willen wel aan de slag met natuur en duurzaamheid, maar zien door het groeiende en diverse aanbod vaak door de bomen het bos niet meer. Ze hebben geen losse initiatieven nodig, maar samenhang, kwaliteit en aansluiting bij hun onderwijspraktijk.

Waar de eerste partnerbijeenkomst nog vooral plaatsvond binnen de “groene bubbel”, vertelt organisator Wietske (Utrecht Natuurlijk) hoe anders de sfeer nu is: “Deze keer keken we veel nadrukkelijker vanuit de onderwijsbehoefte. Wat helpt een school echt?”

Het antwoord werd steeds duidelijker: de behoefte aan een sterke makelaarsfunctie in de stad. Een rol die scholen helpt hun vraag te verhelderen, overzicht biedt in het aanbod en partijen met elkaar verbindt.

Een makelaarsfunctie draait om het samenbrengen van vraag en aanbod, het voorkomen van versnippering en het zorgen voor samenhang en kwaliteit. Niet door nieuw aanbod te creëren, maar door slim gebruik te maken van wat er lokaal al is.

Van losse initiatieven naar gezamenlijke ambitie

De opkomst bij de partnerbijeenkomst in Utrecht is groot: aanbieders als Funghi Factory, Tommy Tomato, Boer in de Klas, Mad Science, 52weken duurzaam, Jong Leren Eten en Technotrend staan zij aan zij met partners uit de Brede School, Cultuur op School en het team van Utrecht Natuurlijk. Iedere partij brengt eigen expertise mee, van techniek tot voedsel en van gezondheid tot biodiversiteit.

Maar de gezamenlijke droom is dezelfde: een duurzaam vaardige leerling, die met verwondering en eigenaarschap over drempels durft te stappen.

Bestoken we scholen niet te veel?

In de gesprekken duikt een herkenbare zorg op: bestoken we scholen niet te veel? De realiteit is dat scholen steeds vaker zoeken naar aanbod dat past binnen hun bestaande onderwijs, bijdraagt aan taal, rekenen en burgerschap, en aansluit op hun eigen visie. Een losstaande “groene les” is niet genoeg.

Partners noemen voorbeelden uit andere sectoren, zoals Cultuur op School. Toen scholen daar zelf het culturele aanbod moesten organiseren, raakten ze overweldigd. Pas toen een makelaarsrol werd ingericht, met een platform, consulenten en een kwaliteitskader, kwam er rust en kwaliteit terug.  

Die vergelijking maakt duidelijk wat een makelaarsrol kan betekenen:, het voorkomt dat scholen verdwalen, maakt slim gebruik van lokale kracht en helpt partners om samen meer te betekenen dan afzonderlijk.

De bijeenkomst van november maakt zichtbaar hoe waardevol het zou zijn om dit structureler, constanter en gezamenlijk vorm te geven.

Vervolgstappen

In de plenaire terugkoppeling wordt de kern dan ook steeds scherper. Er zijn vervolgvragen die de makelaarsrol verder vormgeven:

• Kunnen we leren van landelijke initiatieven zoals Muziek in de Klas?
• Hoe betrekken we de schoolbesturen, die nog geen natuur- of duurzaamheidscoördinatoren kennen?
• En hoe vertalen we dit alles constructief naar de gemeente?

Pilot combinatiefunctie NDE

Aan dit soort vragen werken Utrecht Natuurlijk en Natuurcentrum Arnhem binnen de Pilot Combinatiefunctie NDE. Door deze pilot hebben zij de ruimte gekregen om te experimenteren met nieuwe rollen richting het onderwijs en deze versterken, zoals de rol van lokale makelaar. De pilot is opgezet samen met Vereniging GDO, die de leerervaringen ophaalt en landelijk deelt, en sluit aan bij de landelijke beweging van de Interdepartementale Werkgroep Duurzame School.

De ervaringen laten zien dat het onderwijs openstaat voor deze versterking vanuit de NDE-organisaties. Door lokaal op te trekken met andere partners rondom NDE, met schooldirecties, leerkrachten én beleidsmakers, kunnen NDE-centra bijdragen aan structurele verandering.

Het vraagt om investeren in relaties, positie en kennis, maar levert veel op:

• Meer leerlingen die leren over én met de natuur
• Meer leerkrachten die zich gesteund voelen bij duurzaam onderwijs
• Meer scholen die natuur en duurzaamheid structureel willen opnemen in hun onderwijsvisie

Wil jij als NDE-centrum doorgroeien naar een rol als makelaar, partner of aanjager van duurzaam onderwijs? Lees meer over de pilot op deze pagina of blijf op de hoogte van de rolontwikkelingen via onze nieuwsbrief en GDO-evenementen.

Stel je een kind voor dat buiten leert, met modder aan de handen en zon op het gezicht, terwijl het ontdekt hoe alles met elkaar samenhangt. In de natuur komt leren tot leven. Daar groeit nieuwsgierigheid, concentratie en verwondering. Daar leren kinderen niet alleen over de wereld, maar ook hun plaats daarin. En buitenschools leren in de natuur versterkt bovendien andere vakken: taal, rekenen en sociaal-emotionele ontwikkeling krijgen er een stevige impuls door.

Toch brengen kinderen en jongeren steeds minder tijd door in de natuur. Klassen worden voller, agenda’s drukker, speelplaatsen grijzer. Terwijl juist nu in een tijd van mentale druk, gezondheidsuitdagingen en een groeiende afstand tot de leefomgeving de natuur een onmisbare leermeester is.

Daarom bundelen wij als organisaties onze krachten. Met Jeugd & Natuur verbinden we onderwijs, natuur, gezondheid en jeugdbeleid door een samenwerking op te bouwen waarin bestaande netwerken elkaar versterken en gezamenlijk werken aan gelijke toegang tot natuur voor álle kinderen en jongeren. Want wat nieuw is in deze beweging is niet de inhoud, maar vooral de gezamenlijkheid: we bouwen aan een structuur waarin we ervaringen delen, elkaar versterken en samenwerken aan systeemverandering die verder gaat dan losse initiatieven.

Wij geloven dat ieder kind de kans verdient om op te groeien in verbinding met de natuur. Want wie de natuur ervaart, leert zorg dragen: voor zichzelf, voor elkaar en voor de aarde. Dat vormt de basis voor een toekomst waarin duurzaamheid geen lesstof is, maar een vanzelfsprekendheid.

Deze position paper is het eerste gezamenlijke product van de werkgroep Jeugd & Natuur binnen het Collectief Natuurinclusief. Samen ontwikkelen we strategieën, oplossingen en samenwerkingen die jeugd structureel verbinden met natuur. Daarmee bouwen we voort op de ambities van actielijn 5 uit het domein Onderwijs in de Agenda Natuurinclusief 2.0: het versterken van de ondersteuningsstructuur voor natuur- en duurzaamheidseducatie.

Binnen het Collectief Natuurinclusief werken maatschappelijke partners, onderwijsinstellingen en overheden samen aan een beweging die versnippering overstijgt en perspectieven verbindt. We putten uit een rijke traditie van natuureducatie en geven die een nieuwe betekenis voor de uitdagingen van vandaag.

Samen maken we natuur tot een vanzelfsprekend onderdeel van onderwijs en opvoeding.

De position paper Jeugd & Natuur is ondertekend door:  Vereniging GDO · IVN Natuureducatie · Natuurmonumenten · Landschappen NL · Natuur- en Milieufederaties · vSKBN · VSC-netwerk · Natuurmuseum Brabant · Utrecht Natuurlijk · Gemeente Breda · Yuverta · Natuurcentrum Arnhem.

In sommige huurderswijken ligt meer steen dan groen. “Huurders van woningcorporaties doen steeds vaker melding van hitteklachten en wateroverlast door extreme buien,” meldt Aedes, de branchevereniging van woningcorporaties. Gemeenten en corporaties weten: juist in deze buurten is vergroening het hardst nodig, maar ook het moeilijkst te realiseren. Hoe doorbreek je de ‘tegelcultuur’ en maak je samen een toekomstbestendige wijk?

Meer dan een klimaatprobleem: verborgen drempels

Achter die stenen schuilt meer dan alleen een klimaatprobleem. Verstening hangt vaak samen met een gebrek aan financiële middelen, stress of weinig vertrouwen in eigen kunnen. Vergroenen voelt dan niet als een prioriteit, maar als extra gedoe. Uit gesprekken met corporaties en bewoners blijkt steeds dat vergroening nauwelijks lukt zonder hulp. Niet omdat bewoners niet willen, maar omdat regels onduidelijk zijn, materialen of kennis ontbreken en buren elkaar weinig kennen. Daardoor komen gezamenlijke acties moeilijk op gang. Tegels blijven dus liggen, niet uit weerstand, maar uit gebrek aan mogelijkheden.

Waarom juist hier de grootste winst te behalen valt

Versteende corporatiebuurten bieden juist de kans om veel te winnen. Door steen te vervangen door groen vermindert hittestress, wordt water beter opgevangen en ontstaat ruimte voor biodiversiteit.

Groen in deze versteende buurten zorgt bovendien voor ontmoetingen in de buurt en geeft bewoners meer trots en eigenaarschap over hun straat. Vergroening draagt dus niet alleen bij aan klimaatadaptatie, maar ook aan gezondheid, leefbaarheid en verbinding tussen buren.

Samen doorbreek je de tegelcultuur – groen is besmettelijk

De sleutel ligt, zo hebben wij gezien tijdens de pilot van Huurders op Groen, in samenwerking: gemeente, corporatie, welzijnsorganisaties, groenpartners en bewoners moeten elkaar vinden.

Huurders op Groen laten zien hoe dit werkt. Straat voor straat worden interventies uitgevoerd die aansluiten bij de specifieke context en de lokale behoeften van bewoners. Praktische hulp, van materialen en workshops tot doe-dagen en coaching, geeft bewoners net dat zetje dat ze nodig hebben. Door hen te betrekken bij keuzes en uitvoering, ervaren zij dat hun mening ertoe doet en groeit de motivatie om mee te doen.

Dat verschil is groot. “We zagen altijd dezelfde drie mensen op activiteiten. Tot we de aanpak veranderden en de wijk écht gingen betrekken,” vertelt een projectleider.“Toen gebeurde er iets: mensen kwamen uit hun huizen, deden mee en waren trots dat hun straat groener werd.” Vaak volgt navolging al snel: één geveltuin kan binnen enkele weken leiden tot meerdere groene plekken in de straat. Groen blijkt besmettelijk, maar iemand moet de eerste stap faciliteren.

Van tegels naar toekomst: doe mee met Huurders op Groen 2.0

Versteende corporatiebuurten zijn een van de lastigste klimaatopgaven, maar ook de plekken waar je de grootste impact kunt behalen. Niet door bewoners simpelweg te vragen “meer groen aan te leggen”, maar door tijd, ruimte en ondersteuning te bieden om dit samen te doen. Zo ontstaan wijken die klimaatbestendig, leefbaar en sociaal verbonden zijn.

Daarom start nu Huurders op Groen 2.0. Gemeenten en corporaties kunnen zich samen met lokale partijen die de wijk al kennen aanmelden om samen met bewoners aan de slag te gaan. Daarbij krijgen zij ondersteuning, materialen en een aanpak die werkt in buurten waar vergroenen niet vanzelf gaat.

De aanmeldperiode is geopend. Meer informatie vind je hier.